Verileri toplama ve analize hazırlama süreci, bir araştırma sorusuna güvenilir yanıtlar bulmanın ilk ve en kritik adımıdır. Yanlış ya da eksik toplanmış verilerle doğru bir sonuca ulaşamazsın. Bu konu, ham bilgiyi nasıl düzenli ve işlenebilir bir veri setine dönüştüreceğini öğretir.
Araştırma Sorusu ve Veri Kaynakları
Bir istatistiksel araştırma daima net bir araştırma sorusu ile başlar. Bu soru genellemeye elverişli ve ölçülebilir olmalıdır.
Veri toplamada iki temel yol vardır:
- Birincil Veri: Araştırmacının anket, gözlem veya deney yoluyla bizzat kendisinin topladığı ilk elden verilerdir.
- İkincil Veri: TÜİK raporları, akademik makaleler veya resmi kayıtlar gibi daha önce başkaları tarafından derlenmiş hazır verilerdir.
Veri Toplama Yöntemleri ve Örnekleme
İncelemek istediğin bütün gruba evren, bu evreni temsil etmek üzere seçtiğin alt gruba ise örneklem denir. Bütün evrene ulaşmak çoğu zaman zaman ve maliyet açısından imkânsızdır.
Doğru bir örneklemin en önemli kuralı tarafsızlıktır. Evrendeki her bir bireyin seçilme şansı eşit olmalıdır. Örneğin okul başarısını ölçmek için sadece kütüphanedeki öğrencileri seçersen, taraflı bir örneklem elde edersin.
Değişken Türleri
Topladığın bilgilerin her bir özelliğine değişken denir. Analiz yapabilmek için değişken türünü doğru teşhis etmelisin:
- Nitel Değişken: Sayısal olmayan, durum ve özellik bildiren verilerdir (cinsiyet, kan grubu, memnuniyet düzeyi).
- Nicel Değişken: Sayısal olarak ölçülebilen ya da sayılabilen verilerdir.
- Kesikli Nicel: Sayılarak elde edilen, tam sayı değerleri alan verilerdir (kardeş sayısı, atılan basket sayısı).
- Sürekli Nicel: Ölçümle elde edilen ve belirli bir aralıkta sonsuz değer alabilen verilerdir (boy uzunluğu, kütle, sıcaklık).
Verilerin Analize Hazırlanması ve Temizlenmesi
Toplanan ham veriler doğrudan analiz edilmez; öncelikle kontrol edilmelidir.
- Eksik Verilerin Tespiti: Ankette boş bırakılan ya da sisteme girilmeyen veriler belirlenir ve gerekirse uygun istatistiksel yöntemlerle doldurulur veya çıkarılır.
- Hatalı ve Aykırı Değerler: Mantık dışı (örneğin yaş için -5 veya 250 girilmesi) hatalar düzeltilir. Diğer verilerden aşırı derecede uzak olan aykırı değerler incelenir.
- Kodlama ve Gruplama: Metinsel veriler bilgisayarın işleyebileceği sayısal kodlara dönüştürülür ve veriler sınıflara ayrılarak sıklık (frekans) tabloları oluşturulur.
Akılda tut
- Araştırma sorusu belirli, açık ve toplanabilir verilere dayanmalıdır.
- Örneklem evreni tarafsız bir şekilde temsil edebilmelidir.
- Sayılabilen nicel veriler kesikli, ölçüm gerektiren nicel veriler süreklidir.
- Nitel veriler sayılarla değil, kategori veya sıfatlarla ifade edilir.
- Ham veriler analize geçilmeden önce mutlaka eksik ve aykırı değerlerden arındırılmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Örneklemi sadece kolay ulaşılabilir kişilerden seçerek yanlılık oluşturmak.
- Kesikli ve sürekli veri ayrımını karıştırmak (örneğin ayakkabı numarasını sürekli sanmak; ayakkabı numarası kesiklidir).
- Aykırı değerleri kontrol etmeden doğrudan aritmetik ortalama hesaplamaya çalışmak.
- İkincil kaynaklardan alınan verilerin güvenilirliğini ve güncelliğini sorgulamamak.
Çözümlü örnek
Bir lisedeki beden eğitimi öğretmeni, 11. sınıfların fiziksel gelişimini incelemek için bir araştırma tasarlıyor. Bu amaçla rastgele seçtiği 40 öğrencinin boy uzunluklarını, haftalık spor yaptıkları gün sayılarını ve en sevdikleri spor branşını kaydediyor. Buna göre toplanan değişkenlerin türlerini belirle ve boy verisinde 17,5 cm olarak girilmiş bir değerle karşılaşıldığında ne yapılması gerektiğini açıkla.
Çözümü göster
1. Adım: Değişkenlerin türlerini belirleyelim:
- Boy uzunluğu: Ölçülebilir ve ara değerler alabilir, bu yüzden sürekli nicel değişkendir.
- Haftalık spor yapılan gün sayısı: Sayılarak elde edilir (0, 1, 2, ... 7 gibi tam sayılar), bu yüzden kesikli nicel değişkendir.
- En sevilen spor branşı: Kategori ve özellik belirtir, sayısal değildir, bu yüzden nitel değişkendir.
2. Adım: Veri temizleme incelemesi:
- Bir lise öğrencisinin boyunun 17,5 cm olması imkânsızdır. Bu değer açıkça bir yazım ya da veri giriş hatasıdır (muhtemelen 175 cm yerine virgül yanlış yere konmuştur).
- Bu değer analize doğrudan dahil edilemez. İlgili öğrencinin gerçek ölçümü kontrol edilip 175 cm olarak düzeltilmeli veya kaynağa ulaşılamıyorsa veri setinden çıkarılmalıdır.
Özet
İstatistiksel araştırma süreci; doğru araştırma sorusu sormak, tarafsız örneklemden birincil veya ikincil veri toplamakla başlar. Toplanan veriler nitel, kesikli nicel veya sürekli nicel olarak sınıflandırılır. Son olarak eksik ve aykırı değerler temizlenerek veri seti analize hazır hâle getirilir.
Bu anlatım yapay zekâ ile güncel müfredat kazanımlarına göre hazırlandı. Bir hata görürsen bize bildir.